Исакова Ч.Б. Кебинде буз. бар ад. инс.. Удк 159. 9 Кебинде бузулуулары бар адамдардын инсандык ёзгёчёлщктёрщ
 Скачать 28.04 Kb.
| Образовательный портал Как узнать результаты егэ Стихи про летний лагерь 3агадки для детей |
УДК: 159.9 Кебинде бузулуулары бар адамдардын инсандык ёзгёчёлщктёрщ Исакова Ч.Б., Акмолдоева А.Ж. Макалада кептик ёнщгщсщндё ар кандай бузулуулары бар адамдардын жана балдардын инсандык ёзгёчёлщктёрщ, инсандык сапаттардын деформацияланышынын негизги даражалары, кептик бузулуусу бар адамдардын ёзщнщн дефектисине карата болгон мамилеси каралган. Негизги сёздёр: инсан, инсандын калыптанышынын типтери, ёздщк баалоо. В статье раскрыты особенности развития личности детей и взрослых при различных речевых нарушениях, основные уровни деформации личностных качеств, степень отношения лиц с речевой патологиейксвоемудефекту. Ключевые слова: личность, типы формирования личности, самооценка, уровень притязаний. The article reveals the features of the development of the personality of children and adults with various speech disorders, the main levels deformation of personal qualities, degree of relation of persons with verbal pathology to its defect. Key words: personality, types of personality formation, self-esteem, level of aspiration Психологиялык сёздщктё инсанга тёмёнкщдёй мщнёздёмё берилген: «Инсан – индивид, социалдык мамилелердин жана аъ-сезимдщщ ишмердщщлщктщн субъектиси катары. «Инсан» деген тщшщнщк эки мааниде колдонулаарын эске алуу зарыл. Биринчи мааниде психиканын синоними катарында, бул педагогдорго мщнёздщщ, алар инсандын жаралышы адамдын ёнщгщшщнщн эрте стадияларында пайда болот деп эсептешет. Экинчи, тар жана так мааниде инсан психиканын щч системалуу аспектилердин биринин синоними жана интеллект, ишмердщщлщк менен катар колдонулат. Психиканын мындай бёлщнщшщ ачык же жашыруун тщрдё кёптёгён психикалык теорияларда байкалат. Чет ёлкёлщк психологияда кёрсётщлгён щч аспекттер боюнча тёмёнкщ багыттар аныкталган: экзистенционалдык-гуманистикалык психология (К.Роджерс, В.Сатир), жщрщм-турум психологиясы (Г.Айзенк, Д.Доллард, Н.Э.Миллер) жана динамикалык психология (З.Фрейд. К.Юнг). Россиялык психологияда болсо бул психологиялык установкалар (Д.Н.Узнадзе), ишмердщщлщктщн психологиясы (А.Н.Леонтьев) жана мамилелердин психологиясы (В.Н.Мясищев). Психологиянын ар бир багыты бир нече бутакчаларга бёлщнёт. Атайын психология психиканы тщзгён щч элементке: таанып-билщщ чёйрёсщ, ишмердщщлщк жана эмоционалдык-эрк чёйрёсщнё таянат. Инсандын борбору болуп анын баалуулук (аксиологиялык), уюштуруучулук башталышы эсептелет. Адамга аъ-сезимдщщ же аъ-сезимсиз жщрщм-турумун тщшщндщрщщдё биз, негизинен, анын координаттар (баалуулук) системасы менен аныкталган багыттуулугун, иреттщщлщгщн тщшщнёбщз. Багыттуулуксуз жогорку психикалык прцесстер жана аъ-сезимдщщлщк мщмкщн эмес. Адамдын баалуулуктары татаал иерархиялык тщзщлщшкё ээ, адамдын жашоо процессинде калыптануу менен туруктуу мщнёзгё ээ болот. Инсанды баалоодо эмоцияларга чоъ кёнщл бурулат. Бул баалуулуктарды жоготуунун коркунучу пайда болгон кырдаалда мисалы ооруда же кеп деффектисинде даана байкалат. Баалуулуктарга тиешеси бар окуялар гана таанып-билщщ чёйрёнщн жана жщрщм-турумдун ёзгёрщшщнё алып келиши мщмкщн. Бул учурда инсандык мщнёздёмё да ёзгёрщшщ мщмкщн, буларга баалуулуктар кирип, алар жашоо шарттардын таасири астында ёзгёрёт. Кеп деффектисинин ички сщрётщнщн эмоционалдуу бёлщгщ кырдаалга инсандын адаптациялоо даражасынын кёзёмёлщн шарттаган механизмдердин иш-аракети болуп саналат. Кёнщмщш жщрщм-турумдун программасы катары деффектин ички сщрётщ инсандын баалуулук тщзщлщштёрщнщн негизинде калыптанып, алар анын калыптанышында (Тхостов А.Ш.) жана кеп патологиясында (Селиверстов В.И., 1995) негизги роль ойнойт. Ошондуктан практикалык психолог жана логопед адистер тёмёнкщлёргё милдеттщщ болушу керек: коркуу (логофобиялар) жана кооптоонуу абалдарды аныктоо жана алардын даражасын баалоо; жалпы баалуулук ориентациянын мщнёзщн аныктоо ж.б. Изилдёёлёрдщн саны боюнча экинчи орунду афазия менен жабыркаган адамдардын инсандык ёзгёчёлщктёрщн изилдёёлёр ээлейт (Виноградова Т.В., 1979; Цветкова Л.С.,2001; Глозман Ж.М., 2002; ж.б.). Эмоциялар психикалык адаптациялоо механизминин бёлщгщ болуп саналат жана анын пайда болушун, коррекциясын, ийгиликтин жетишсиз шартында камсыз кылат. Эмоцияларга кёптёгён адабияттар багытталган (Ольшанникова А.Е., 1978; Плишко Н.К., 1980; Руденко В.Е., 1980; Фресс П.,1975; Изард К., 1980; Лоренц К., 1994 ж.б.). Ар кандай экстремалдык кырдаалдарда, анын ичинде оору шартында, эмоциялардын ролу жёнщндё кёптёгён эмгектер жаралган (Немчин Т.А.,1966; Марищук В.Л., 1993; ж.б.). Жалпысынан алганда эмоциялардын эки функциясы аныкталат: 1) индивидге таасир эткен кубулуштун жана кырдаалдын кайгыруу формасында чагылышы (кубануу, коркуу, канааттануу ж.б.); 2) психикалык ишмердщщлщктщ жёнгё салуу функциясы. Эмоциялар ар кандай кайгыруу формаларында чагылдырылып, алардын ичинен ёзгёчё орунду кооптоонуу абалы ээлейт да ага адам ишмердщщлщгщнщн ар кандай тщрлёрщ кёз каранды болот. Кооптонуунун таасирлери анын даражасына карата жана ишмердщщлщктщн татаалдыгына жараша ёзгёрщп турат. Кеп кооптонуунун таасирине ёзгёчё сезимтал болот. Мындан тышкары, кээ бир адамда ар кандай учурда ар тщрдщщ жерлерде коркуу пайда болуп кооптонот, айрым адамда болсо кээде айрым жерде гана шарттарга байланыштуу кооптонот. Кекечтенген адамдардын кооптонуу деъгээлин аныктоо ёзгёчё мааниге ээ, анткени психоэмоционалдык чыъалуунун даражасы жогорулаганда алардын кеби начарлайт, такалуунун, мукактануунун саны ёсёт. Р. Эриксон (R. Erickson, 1969) кекечтенген адамдын ёз деффектисин субъективдщщ кайгырууларын диагностикалоого мщмкщнчщлщк берген шкаланы тщзгён. Бул шкала коммуникативдик проблемаларды баалоого багытталат, ошондуктан ал кептин жана щндщн башка бузулууларындай эле адамдын ёзщнщн деффектисине карата мамилесин баалоого колдонушу мщмкщн. Ёз деффектисине фиксациялоонун даражасын аныктоо щчщн «кептик кооптонуунун» суммалык кёрсёткщчщ балдарда адекваттуу болушу керек (максималдуу – 24) Изилдёёлёрдщн натыйжасы тёмёнкщлёрдщ аныктаган: кекечтенген эркектерде (17,4) кептик кооптоонусу орточо сан менен алганда аялдарга (18,2) караганда тёмёнщрёёк. Кекечтенбеген эркектерде (5,6) жана (7,3). Е. Сильвермандын (E.-M. Silverman,1980) маалыматы боюнча кекечтенген адамдардын ёз деффектисине болгон фиксацияланышы жашы ёткён сайын жогорулайт. Эриксондун методикасы жалпы кооптонуу абалдан тышкары, тёмёнкщ багыттар боюнча кооптонуунун дифференциалдуу баалоосун аныктоого жардам берет: 1) кеп; 2) пикир алышуу; 3) ишенимдщщлщк. Бул факторлор ёз кебине канааттанбоо кептик пикир алышуунун ийгиликтщщлщгщн баалоо жана кеп учурунда кооптонуу деъгээлин мщнёздёйт. Аныкталгандай, жардам кёрсётщщгё чейин бардык кекечтенген адамдарда жогору кооптонуу алардын кеби менен байланыштуу болсо (кептин техникасы), тёмён байкалган кооптонуу алардын кептик пикир алышуусу тууралуу болот. Кооптонуунун мындай бёлщнщшщ кекечтенген адамдардын кооптонуусунун багытталышын тастыктайт жана алар щчщн биринчилик кептик деффект мщнёздщщ экенин билдирип, бул деффектке белгилщщ психикалык реакция пайда болот. Кептик деффект жана ал тууралуу кайгыруу татаал ёз ара байланышта болот. Айрым учурда кооптонуу ооруга алып келщщчщ фактор катары каралып (Александер Ф., 2002), айрым учурда кооптонууну ёз алдынча пайда болгон ооруга байланышкан инсандын реакциясы катары каралат (Орлова М.М.,1983). Аталган мамилелердин вариативдщщлщгщнщн мисалы болуп В.С. Кочергинанын (1958) эмгеги эсептелет, мында инсандын жана кептик деффектинин ёз ара байланышы психофизиологиялык позициядан, тактап айтканда жогорку нерв ишмердщщлщгщнщн физиологиясы позициясынан алып караган. Автор кекечтенген балдарды алардын инсандык ёзгёчёлщктёрщнё карата кептик бузулуунун ёзгёчёлщктёрщ жана алардын пайда болуу убактысы менен байланышкан топторго бёлгён. Биринчи топко жщрщм-турумдун туруксуздугу мщнёздщщ (жогору козголуу же тормоздоо) кекечтенщщнщн пайда болушу менен шартталган балдар кирет. Кекечтенщщгё чейин бул балдар туруктуу жана ден-соолугу чыъ болгон. Экинчи топтогу балдарда туруксуз жщрщм-турум балалык курактан байкалып, алардын инсандык ёзгёчёлщгщ болуп эсептелет. Кекечтенщщнщн ёнщгщшщ аларга мщнёздщщ болгон туруксуздуктун кщчёшщ менен жана жалпы балдардын нерв чыъалуу белгилеринин пайда болушу менен коштолот. Щчщнчщ топту тщзгён балдарда козголуу (же тормоздо) жогору деъгээлде ёнщккён жана эрте балалык куракта байкалат. Бирок бул балдардын анамнезинде ар кандай себептер менен шартталган соматикалык бузулуулар аныкталып: тщйщлдщк мезгилдеги ёнщгщщнщн жагымсыз шарттары, тёрёт учурунда жаракат алуу, баштын постнаталдык жаракат алуусу, жугуштуу оорулар, ёнёкёт оорулар, жщрёк-тамыр ооруларынын кээ бир формалары, эндокриндик бузулуулар, дистрофия ж.б. В.С.Кочергина белгилегендей, тигил же бул жугуштуу ооруларга чалдыккан же баш мээнин жабырланышына учураган балдарда инсандын астенизациялоо белгилери туруктуу болгон; бул балдарда борбордук нерв системанын органикалык бузулушунун микросимптомдору белгиленген. Тёртщнчщ топту тщзгён балдарда кекечтенщщ пайда болгонго чейин эле оор невроздун белгилери аныкталып, истерикалык реакциялар, таъуулоо мщнёзщндёгщ коркуу сезими, элестетщщлёр жана аракеттер байкалган. Ар кандай формадагы психикалык дезадаптациянын маанилщщ инсандык кёрщнщшщ болуп кооптонуу саналат. Бул инсандын ден-соолугунун начар абалынын интегралдуу спецификалуу эмес субъективдщщ чагылдырылышы саналат. Кооптонуунун эки негизги тщрщ бёлщнщп чыгат. Биринчиси – кырдаалга жараша кооптонуу, б.а., кандайдыр бир конкреттщщ кырдаал менен шартталган, бул кырдаал объективдщщ тщрдё тынчсызданууну пайда кылат. Мындай абал ар бир адамда, жашоодогу мщмкщн болгон кыйынчылыктарды же проблемаларды алдын-ала сезщщдё пайда болушу мщмкщн. Бул абал нормалдуу болуп саналат, ал оъ жактуу да болушу мщмкщн, адамда пайда болгон проблеманы жоопкерчиликтщщ кабыл алуу жана чечщщчщ, мобилизациялонун механизми болушу мщмкщн. Тескерисинче кырдаалга жараша кооптонуунун тёмён болушу туура эмес, татаал, кооптуу кырдаалда адам жоопкерчиликсиз мамилени, шалаакылыкты, жашоо позициясынын инфантилдщщлщгщн, ёздщк аъ-сезимдин толук калыптанбагандыгын кёрсётёт. Экинчи тщрщ инсандык кооптонуу, мында адам ар кандай кырдаалдарда ар дайым кооптонуу абалда болот. Кооптонуунун бул тщрщ аъ-сезимсиз коркуу сезими менен мщнёздёлщп, ар бир окуяны жагымсыз коркунуч деп кабыл алууга даяр болот. Маалым болгондой, адамдын ёз оорусу жёнщндё элестетщщсщ, деффектисине карата кооптонуусу, ёзгёчё концепцияга ээ, анын мщнёзщнё жана жщрщм-турумуна ёзгёчё таасир этет. Кеп бузулууларында болсо ёзгёчё афазия жана кекечтенщщдё, бейтаптын кайгыруулары ар тараптуу мщнёзгё ээ. Кооптонуу ачык айкын курак спецификасына ээ. Ар бир куракта чындыктын белгилщщ оъектилери кёпчщлщк балдарда реалдуу коркунучтун же кооптонуунун туруктуу тщзщлщш катары пайда болушуна кёз карандысыз, жогору кооптонууну пайда кылат. Бул кооптонуунун курактык кёрсёткщчтёрщ маанилщщ социалдык муктаждыктардын натыйжасы болуп эсептелет, мисалы, кенже ёспщрщм куракта балдардын кооптонуусу чоъ кишилер менен болгон пикир алышууда пайда болот, улан-кыздар курагында келечек жёнщндё кооптонууну пайда кылат. Кооптонгон балдарда жогорку сезимталдуулук, ёздщк баалоосу тёмён, алар тынчсыздануу абалда болуп дайыма кандайдыр бир жаман нерсени кщтщп турат. Бул кёрщнщштёрдщн типтщщ себеби болуп ата-эне тарабынан талаптардын ашыкча болушу жана баланы басынтуу, жазалоо саналат. Кооптонгон балдар ёзщнщн каталарын ётё оор кабыл алып, алар ийгиликсиз ишмердщщлщктён баш тартат. Адатта алар сабак учурунда жана сабактан тышкаркы убакта ёзщн ар кандай алып жщрёт. Сабактан тышкары алар активдщщ, пикир алышууга жёндёмдщщ, эмоционалдуу болушат. Сабакта болсо алар тартынып, чыъалуу абалда болуп, алардын кеби ётё тез, шашма же тескерисинче жай болушу мщмкщн. Алар узакка созулган козголуу абалында болушу мщмкщн, бала кийимин же кандайдыр бир башка нерсени колу менен термелейт. Кооптонгон балдар невротикалык мщнёздёгщ терс адаттарга ээ болушат. Татаал учурларда балада тартынуу калыптанып, ал анын жщрщм-турумун татаалдатып жана кептик деффектти оъдоого тоскоол болот. Кооптонуу жщрщм-турумунда жана мамилелер системасында ёзщнё карата мамилелерде, айлана чёйрёдёгщ адамдарга жана ёз деффектисине карата мамиледе байкалат. Кеп бузулуулары бар балдардын кооптонуусу жёнщндё маалыматтар аз кездешет, негизгилери кекечтенген балдарга жана дизартрия менен жабыркаган адамдарга багытталган. Колдонулган адабияттар: Калягин В.А. Логопсихология: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений / В.А.Калягин, Т.С.Овчинникова . —— М.: Академия, 2006. — 320 с.  перейти в каталог файлов | Образовательный портал Как узнать результаты егэ Стихи про летний лагерь 3агадки для детей |