Клиническая патофизиология 2010. Алматы 2010 Кіріспе
 Скачать 22.3 Mb.
| Образовательный портал Как узнать результаты егэ Стихи про летний лагерь 3агадки для детей |
Етеккір оралымының гормондық реттелуіЕтеккір келуінің қалыпты оралымы гипоталамус-гипофиз-анабез жүйесінің ырғақты белсенділігінің нәтижесінде қалыптасады және фолликулалық, лютеиндік екі кезеңнен тұрады. Фолликулалық кезең фоллитропин өндіріліп шығарылуы артуында және қанда ингибиннің деңгейі жоғары болғанда бірнеше фолликулалардың қатты дамуымен басталады. Бұл етеккір келуі оралымының 1-5-ші тәулігіне сәйкес келеді. Фолликулаларда ооциттің және түйіршікті жасушалардың өсіп-өнуіне қарай оларда фоллитропинге және инсулин тәрізді өсу факторына арнайыланған рецепторлар өндірілуі көбейеді. Фоллитропин мен инсулин тәрізді өсу факторы дамып келе жатқан фолликулаға әсер етіп, аденилатциклаза жүйесінің белсенділігін көтереді, андрогендердің хош иістенуін және эстрогендердің өндірілуін қатты күшейтеді. Бастапқы 5 тәулік ішінде фолликула қуыстану немесе қуыстану алды сатысына дейін дамиды. Етеккір келуі оралымының 6-8-ші тәулігінде эстрогендерді көп өндіретін үстем фолликула пайда болады. Қан сұйығында эстрогендердің деңгейі көтеріліп, фоллитропиннің өндірілуі тежеледі. Қанда соңғысының мөлшері азаюдан толық жетілмеген басқа фолликулалар бітеледі. Үстем фолликуламен эстрогендердің көптеп өндірілуі лютропин бөлініп шығарылуын және нысана-ағзада оны қабылдайтын рецепторлардың түзілуін күшейтеді. Осыдан эстрогендердің мұқтаждығына сәйкес өндірілуіне және фолликула жасушаларының сарғыш денешікке айналуына, прогестерон бөліп шығаруына икемді жағдай туындайды. Қанда лютропин жоғары деңгейге жеткенде ооциттің дамуы мен сарғыш денешікке айналуына ингибиннің тежегіш әсері жоғалады. Лютропиннің әсеріне түйіршікті жасушалар прогестеронның өндірілуін қатты көбейтіп жауап қайтарады. Овуляция алдындағы кезеңде бөлініп шығарылған прогестерон фолликуланың коллагендік қаңқасы ыдыратылуына ықпал етеді, түйіршікті жасушалардың өсіп-өнуін тоқтатады. Осыдан прогестерон өндірілуі азаяды және фоллитропин бөлініп шығарылуы қайта басталады. Қан сұйығында 28-32 сағат ішінде фоллитропин мөлшері жоғары болудан ұрық тасымалдайтын төмпешік пен ооциттің фолликула қабырғасынан бөлініп шығуы күшейеді. Фолликула қаңқасы мен қабырғасы лизосомалық ферменттердің әсерінен бүлінеді. Лютропиннің әсерінен, фолликуланың тегіс салалы еттерін жиыратын және оның жарылуына (овуляция дамуына) әкелетін, простагландиндердің түзілуі артады. Әдетте бұл етеккір келуінің 28 күндік оралымында 14-ші тәулікте пайда болады. Овуляция аналық жасушаның іш пердесі сұйығына шығуына және жатыр түтігіне енжар түрде ауысуына әкеледі. Аналық жасуша бұл сатыда, жетілу кезеңінде қоршаған ортамен иондар алмасуын реттейтін, қабықпен қоршалады. Бұл қабықтың бетінде, тек адамның сперматозоидтарын ғана байланыс-тыратын, вителлин қабаты болады. Бұл қабат гликопротеидтерден тұратын шашыранды шашақпен қоршалады. Аналық жасушаны босатқан үстем фолликуланың орнында сарғыш денешік қалыптасады. Ол ірі және ұсақ жасушалардан тұрады, онда эпидермистің өсу факторы болады. Ірі жасушалардың цитоплазмасында сөл бөлетін түйіршіктер, мембранасында простагландин F2α–ға арнайыланған рецепторлар қалып-тасады. Бұл жасушалар прогестерон бөліп шығарады. Ол төмен тығыздықты липопротеидерден түзіледі. Сарғыш денешіктің ұсақ жасушалары лютропинге өте сезімтал болады және оның әсерінен ингибин өндіріп шығарады. Ірі және ұсақ жасушалардың сөлденістік белсенділігі етеккір келу оралымының лютеиндік кезеңін қалыптастырады. Лютеиндік кезең сарғыш денешіктің белсенділігі біртіндеп төмендейді. Бұл кезеңде ингибин мен эстрогендер және прогестерон фоллитропин өндірілуін және фолликула дамуын тежейді, ал инсулин тәрізді өсу факторы прогестерон түзілуін бастапқы деңгейіне келтіреді. Эндометрийдің бездік жасушаларында көпіршік қуыстар пайда болады. Бездердің саңылауы кеңіп гликогенге толады. Лютеиндік кезеңнің үшінші күнінен бастап эндометрийде жолақ жасушалар көбейеді және сыдырылуға дайын жасушаларға айналады, біршама жолақ жасуша-лардың көлемі кішірейеді. Строма ісінеді, өне бастаған сыдырылуға дайын жасушалармен қоршалған иректелген артериялар тобы пайда болады. 11-12-тәулігінде строманың тығыз қабатында сыдырылуға дайын және түйіршікті жасушалар қалыптасады, содан эндометрий бездері кедір-бұдыр түр қабылдайды. Етеккір келуінің 28 күндік оралымында 14-ші тәулікте строма ыдырайды және кезекті етеккір келеді. Етеккір келуі мен әйелдердің ұрпақ өрбіту қызметі гормондардың жеткіліксіздігінен немесе жыныстық гормондардың артықтығынан қатты бұзылады. Әйелдердің гормондық бұзылыстары Гормондық бұзылыстар даму тетіктері бойынша бірнеше түрлерде көрінеді. Әйелдерде гипогонадизм біріншілік және салдарлық болып ажыратылады. Бірінші түрі анабездерінің тек сөлденістік қызметінің жеткіліксіздігінен дамиды. Жасқа байланысты ол етеккір тоқтаған кезеңде байқалады. Бұл кезде қанда гонадотропиндердің деңгейі көтеріледі және олар несеппен көптеп шығарылады. Өйткені анабез гормондары аз өндірілуінен гипоталамустың қарынша айналасындағы ядроларының нейрондары кері байланыс бойынша тежелмейді, оларда люлиберин көп өндіріледі. Эстрогендердің тапшылығы кезінде нысана-жасушаларға гормондардың енжар жайылып тарауы азаяды, іншек, жатыр, емшек жасушаларының және аденогипофиз, гипоталамус нейрондарының цитоплазмалық рецепторларымен олардың байланысуы кемиді. Содан нысана-жасушалардың цитоплазмасында «эстроген-рецепторлық нәруыз кешені» құрылуы және оның ядродағы геномның арнайы бөлігімен байланысуы азаяды. Эстрогендер мен ядро хроматиндерінің өзара әрекеттесуі жеткіліксіздігінен гендік ақпараттың тасымалдануы әлсірейді, нуклеин қышқылдары мен нәруыздардың түзілуі шектеледі, жасушалардың бөлініп көбеюі бұзылады. Осылармен қатар, эстрогендердің ықпалынан әсерленетін, гистидиндекарбоксилаза ферментінің түзілуі тежеледі. Сол себепті нысана-ағза жасушаларында гистамин аз өндіріледі. Сондықтан аденилатциклаза жүйесінің әсерленуі әлсіз болады, цАМФ аз түзіледі, протеинкиназа ферменті шамалы ғана әсерленуінен, гистондардың фосфорлануы мен ферменттердің түзілуі шектеледі. Гистаминнің жасуша аралық кеңістікке аз бөлінуі жатырда қанайналымды бұзып, оның гипотрофиясын дамытады. Сонымен бірге, эстрогендердің жеткіліксіздігінен нысана-ағза жасушаларында прогестин-дердің арнайы рецепторлары құрылуын шектейді. Эстрогендердің тапшылығы:
Жатырдың гипотрофиясы кезінде етеккірдің келуі қатты азаяды немесе мүлде тоқтайды. Анабезді бір жағынан ғана отағанда (екінші жағындағы анабез қалыпты жағдайда болса) эстрогендер өндірілуінің азаюы уақытша, қайтымды болады. Бұндай жағдайларда гипоэстрогенемия гипоталамустың қарынша айналасындағы нейрондарының белсенділігін арттырып, қанға гонадолиберин және гонадотропин өндіріліп шығарылуын сергітеді. Осыдан сау анабездің гипертрофиясы дамып, оталған анабез қызметінің орны толықтырылады. Салдарлық гипогонадизм гипоталамустың гонадолиберин өндіретін нейрондарының қызметі бұзылғанда немесе құрылымы бүлінгенде байқалады. Гипоталамус нейрондарының атқаратын қызметі бұзылуы ұзақ ауыр жүктемелерден кейін (спортшыларда, бишілерде т.б.) пайда болуы мүмкін. Өйткені оларда катехоламиндердің мөлшері қанда ұзақ жоғары деңгейде болудан гипоталамустың қызметі өзгереді. Бұндай функциялық салдарлық гипогонадизм етеккірдің тоқтауымен, бедеулікпен, іншек бездерінің сөлденісі азаюымен және жыныстық нәпсінің төмендеуімен көрінеді. Гипоталамус-гипофиз-анабез жүйесі бөліктерінде құрылымдық бүліністерден пайда болатын салдарлық гипогонадизм гипофизде өспе өскенде, жарақаттан мый бағанасының бүлінуінде, вирустық жүйке жұқпаларында, жүйке тініне аутоаллергиялық серпілістер дамығанда т.с.с. себептерден байқалады. Гонадолиберин өндіретін гипоталамус нейрондарының қызметі бұзылғанда лютропиннің ырғақты түрде мезгіл-мезгіл өндірілуі болмайды. Содан етеккір келуі оралымының фолликулалық кезеңінің өтуі бұзылады, аменорея дамуымен ушығуы мүмкін. Гипоталамустың люлиберин өндіретін нейрондарының белсенділігі болмауынан немесе тежелуінен әйел денесінде жүйелі бұзылыстар дамиды. Гипоталамус ядроларының арнайы нейрондарында жыныстық стероидтық гормондарды сезетін рецепторлар жетіспеуінен мыйдағы геномдардың белсенділігі өзгереді және эстрогендер мен прогестиндердің тапшылығы кезінде әйелдердің жыныстық нәпсісін бақылау бұзылады. Қанда фоллитропиннің деңгейі аз болуынан, жетілген аналық жасушаны өндіретін, үстем фолликула қалыптасуы тежеледі. Осы жағдайда овуляция болмайды, әйел ұрпақ өрбіту қабілетінен айырылады. Етеккір келу оралымының лютеиндік кезеңі жеткіліксіздігінен эндометрий жасушаларының нақтылануы толық болмай кешеуілдеп қалады. Сарғыш денешік жасушаларының сөлденістік белсенділігі төмендеуіне әкелетін себепкер ықпалдарға байланысты бездік және стромалық жасушалар нақтылануының бұзылыстары әртүрлі болуы мүмкін. Осындай бұзылыстар дамуынан дисменорея және аменорея пайда болады. Әйелдерде етеккір келуі мен ұрпақ өрбіту қабілетінің бұзылыстары пролактин артық өндірілуінен де байқалады. Ол гипоталамустың сәйкес нейрогормондарын қабылдайтын аденогипофиз жасушаларында рецепторлардың ақауларынан бұл нейрогормондарға жауап қайтарылу бұзылудан болады. Содан пайда болған гиперпролактинемия гипоталамуста дофамин түзілуін арттырады. Осыдан гонадолибериннің ырғақты түрде мезгіл-мезгіл өндіріліп шығарылуы бұзылады, қанда гонадотропиннің мөлшері азаяды, анабездерде гормондардың оралымды өндірілуі өзгереді. Гиперпролакти-немия әйелдерде тұрақты бедеулік дамуына әкеледі. Гипергонадизм. Әйелдерде гипергонадизмнің бірнеше түрлерін ажыратады. Гиперфолликулиндік сөлденістік түрінде жатыр тінінің ісінуі, миометрийдің гипертрофиясы байқалады. Бұл кезде жатырдың окситоцинге сезімталдығы көтеріледі, етеккір мол (гиперменорея) болып және қатты ауырусынумен (дисменорея) келеді. Эстрогендер артық болудан іншектің шырышты қабық жасушаларында гипертрофия және гиперемия дамиды, іншектен көптеп шырыш бөлінеді (мукорея). Іншек жасушалары гликогенді ыдыратып, сүт қышқылы түзілуін күшейтеді. Содан оның сөлінде қышқылдық көбейіп, рН 4,5-5,6-дан төмен ығысады. Қанда эстрогендер көп болғанда жыныстық қуыстардың (іншек, жатыр және жатыр түтіктері) сөлінде А- және G-иммундық глобулиндері мен комплементтің С3 құрамбөлшегінің мөлшері азаяды, бірақ лизоцимнің деңгейі жоғары күйінде сақталады. Иммуноглобиндердің ең қатты азаюы овуляция кезінде болады. Дегенмен бұл кезде жыныс жолдарының қорғаныстық қабілеті, өте қуатты параиммунитет болуына байланысты, бұзылмайды. Гиперэстерогенемия сүт бездерінің өзектерін кеңітіп, тармақтарын өсіреді, без тінінде фиброз және жылауықтар дамуына қолайлы ықпал етеді, артериалық қысымды көтереді, бас ауыруын туындатады. Қанда эстрогендер тым көп болғанда дененің иық аумақтарында май жасушалары азайып, олар негізінен бөкседе жиналады, әйелдерге тән гиноидтық семіру дамиды. Гиперэстероген-емияның гиперфолликулалық кезеңі кезінде овуляцияға және жүктілікке қабілеттілік сақталады. Гиперэстерогенемияның басқа түрі етеккір келу оралымында овуляцияның кешеуілдеуімен немесе тежелуімен сипатталады. Бұл кезде үстем фолликуламен эстрогендер тым көп және ұзақ шығарылады. Осыдан эндометрийдің гиперпла-зиясы дамиды. Эндометрийдің өсіп-өну кезеңі ұзаруы және етеккір келуі оралымының сөлденістік сатысына ауысуының кешеуілдеуі прогестерон түзілуі жетіспеуінен және сарғыш денешік қалыптасуы бәсеңсуінен болады. Прогестеронның тапшылығында етеккір кезінде, іншек ішінде қан ұйындылары құрылуымен көрінетін, қатты қан кету болады, емшектің көлемі кішірейеді. Эндометрий жасушаларының нақтылануы мен ұрық өзегі эпителий жасушаларының реттелуі бұзылуынан ұрықтанған жасуша жатыр мен оның қосалқыларына беки алмайды. Гиперэстерогенемия эндометриоз бен эссенциалық дисменорея дамуында маңызды орын алады. Эндометриоз эндометрий тініне ұқсас тіннің жатырдан тыс, негізінен кіші жамбас қуысында, қалыптасуымен сипатталады. Бұл тін, эндометрий сияқты, эстрогендерге сезімтал болады. Эндометриоз кезінде етеккір келу оралымы бұзылады, дисменорея және бедеулік байқалады. Эстерогендердің бөлініп шығу мерзіміне сәйкес эндометрийге ұқсас тіннің көлемі мезгіл-мезгіл ұлғаюынан жанында, жатырдан тыс, орналасқан сау тіндерді қысып қалады. Осыдан мезгіл-мезгіл эндометриозға тән емес, басқа бүлінген тіндердің әйгіленімдері пайда болады. Эссенциалық дисменорея миометрий жасушаларының мембранасында окситоцинді қабылдайтын рецепторлар көбейіп кетуінен пайда болады. Жатырдың ет қабатының қозымдылығы көтеріледі, етеккір қатты ауырусынумен келеді және оның келу оралымының өтуі бұзылады. Гиперпрогестеронемия, аденогипофизде гонадотропин-нің өндірілуін қадағалайтын, гипоталамустың қарынша айналасындағы нейрондары ядроларының белсенділігі дерттік өзгерістерге ұшырағанда жиі пайда болады. Бұл кезде етеккір келуі болмайды, емшек ісініп көлемі ұлғаяды, сүт бөліну артады, жыныстық нәпсі күшейеді. Қанда прогестеронның көптігі іншекте жұқпалар дамуына қолайлы жағдай туындатады. Өйткені бұл кезде іншектің микробтар мен вирустарға қарсы бейспецификалық қорғаныстық тетіктері әлсірейді. Сол себепті жұқпаланудың нәтижесінде микроб немесе вирус жыныс жолының шырышты қабықтары арқылы жеңіл өтіп, организмде иммунитет дамуын сергітеді. Содан организмде антиденелердің өндірілуі артып, әйелдің жыныстық сөлінде IgA, IgG түрлес иммундық глобулиндер көбейеді. Бұл өз алдына, әсіресе қабыну тым қарқынды өткенде, дерт туындататын микробтардан жыныстық ағзаларды тазартады немесе жыныстық жолда жұқпаланудың сүлде түрде өтуіне ыңғайлайды. Әйелдердің туа бікен гормондық бұзылыстары. Геномдық мутациялар кездерінде әйелдерде Х-хромосоманың саны өзгереді. Екі Х-хромосоманың біреуі болмауынан ХО кариотип қалыптасуы Шерешевский-Тернер синдромы дамуына әкеледі. Бұл кезде жыныстық бездердің дамуы бұзылады, науқастың сыртқы пішіні әйел болғанымен, ол жетілмеген болады. У-хромосоманың бөлшегі Х-хромосомасына ауысып кеткен сперматозоидпен аналық жасуша ұрықтануы нәтижесінде мейоз кезінде ұрықта ХХ- кариотипі қалыптасады. Бірақ жыныстық бездер қалыптасуы кезінде ұрықта әрі анабез, әрі атабез пайда болады. Бұларда қай жыныстық бездің даму дәрежесіне қарай ішкі және сыртқы жыныс мүшелерінің қалыптасуы да әртүрлі болады. Осыған байланысты әйел пішінді немесе еркек пішінді қызтекеліктің түрі қалыптасады. Гендік мутация қалыпты кариотиптің сақталуы кезінде жекелеген гендердің жоғалуымен немесе белсенділігі өзгеруімен байқалады. Бұндай жағдайларда әйел тәнінде глюко- және минералокортикоидтардың өндірілуі азайып, бүйрек үсті бездері сыртқы қабатының торлы аумақ жасушаларында андрогендердің және эсторгендердің түзілуі артады. Осыдан қыздарда адреногениталдық синдром дамиды. Ол қай жыныстық гормонның басым өндірілуіне қарай гетеросексуалдық немесе изосексуалдық болып ажыратылады. Біріншісінде гирсутизм және аменорея байқалады, екіншісінде қыздардың жыныстық дамуы ерте көрінеді. Аналық жасушаның ұрықтануы Аналық жасушаның ұрықтануы көптеген күрделі сатылардан тұрады. Әйелдің жыныстық жолдарына сперма түскеннен кейін ол көптеген бүліністерге ұшырауы мүмкін. Аналық жасушаның ұрықтануына және жүктілік пайда болуына ең ыңғайлы мерзім болып, етеккір келу оралымының ортасына келетін, овуляция кезеңі есептеледі. Іншекке шәуһет түскенде оның құрамында гаплоидтық ядродан тұратын, қимылдық жүйесі және ферменттері бар, 300 миллиондай сперматозоидтар болады. Олардың ең жақсы белсенділігі ұрық жолдарында байқалады және сперматозоидтардың қимылдық әрекеттері ең үлкен деңгейге жетеді. Өйткені жетілген аналық жасуша сперматозоидқа арналған хемотаксистік зат өндіріп шығарады және прогестеронның әсерінен сперматозоидтың ішіне Ca2+ иондары енеді. Жыныстық жолда аталық жасуша шырышты қабықпен түйісуден ұрықтандыру қабілетін қабылдайды. Бұл кезде 5-6 сағат ішінде сперматозоид басының дене жағындағы ұшын (акросоманы) сыртынан қаптап тұратын заттан тазартылады. Ол шырыштың, жоғары белсенді ферменттер стероидсульфатаза, липидтерді тасымалдайтын нәруыз I және әлбуминнің қатысуымен қамтамасыз етіледі. Осы заттардың қатысуымен цитолемманың бетінен холестерин жартылай аластанады. Содан сперматозоидтың басында холестерин/ фосфолипидтердің арақатынасы азаяды. Осымен бір мезгілде цитолеммадан нәруыздар мен көмірсуларының бір бөлігі шығарылады. Цитолеммада қалған нәруыздар фосфорланып, аналық жасушаның шашақты жиегімен сперматозоидтың байла-нысуын қамтамасыз етеді. Сперматозоидтар мембранасының өткізгіштігі көтерілуден олардың цитоплазмасына Са2+ иондарының енуі көбейеді, заттардың алмасуы күшейеді және аденилатциклаза жүйесі әсерленіп, сперматозоидтың қимылдық қозғалыстары артады. Сперматозоидтардың дене жақ аумағы холестериннен, нәруыздар мен көмірсуларынан босай бастауына қарай олар аналық жасушаның шашақты жиегіне жанасады. Осыдан акросомалық реакция сатысы дамиды. Бұл реакция жасушасыртылық ортада Са2+ иондарының қажетті мөлшерінде пайда болады және қосымша арнайы түрткілерді қажет етпейді. Аналық жасушамен cперматозоидтың жанасуы басында әлсіз бейспецификалық байланыстармен қамтамасыз етіледі, артынан акросома галактозилтрансфераза ферментінің қатысуымен аналық жасушаның шашақты жиегіне тән гликопротеид - проакрозинмен қатты байланысады. Бұл гликопротеин адам сперматозоиды акросомасының заттарымен ғана әрекеттеседі. Сперматозоид аналық жасушаның шашақты жиегіне қатты бекітілген кезде проакрозин акрозинге ауысады. Аналық жасушаға бірінші сперматозоид енгеннен кейін ұрықтану кезінде қыртыстық реакция дамиды. Бұл кезеңде тез арада аналық жасуша мембранасының деполяризациясы пайда болады, шашақты жиегінде инозитолы бар дабылдық жүйенің әсерленуінен цитоплазмаға Са2+ иондарының енуі артады. Содан шашақты жиекте қыртыстық түйіршіктердің ішіндегі заттардың сөлге бөлініп шығуы күшейеді. Қыртыстық түйіршіктерде болатын гидролиздік ферменттер мен сахаридтердің бөлшектері аналық жасушаның мөлдір қабығы арқылы басқа сперматозоидтардың жарып өтуінен сақтан-дырады. Жалғыз гаплоидтық сперматозоидтың гаплоидтық аналық жасушаға енуінен диплоидтық ядросы бар ұрықтанған ооцит пайда болады. Бұл өте тез арада сперматозоид аналық жасушаға енгеннен соң 1-3 секундтан кейін болады. Бұл кезде аналық жасушаның мембраналық потенциалы – 70 мВ-тен +20 мВ-ке дейін көтерілуі артық сперматозоидтардың еніп кетуінен сақтандырады. Аналық және аталық жасушалардың геномдары бірікеннен кейін ұрықтың бөлшектеліп бөлінуі митоздық жолмен болады. Ұрықтанған аналық жасушаның шашақты жиегі сақталып қалады. Өйткені ол ұрықтың жатыр қабырғасына бекуіне дейінгі ұрық дамуының ерте сатыларына өте қажет болады. Жатыр қабырғасына бластоцит бекігеннен кейін трофобласт пайда болуы хориондық гонадотропин өндірілу қарқынын күшейтеді. Бұл гормон ұрық жайында анасының гормондық жүйесіне дабыл жеткізіп тұрады, Ол анабездердің қанайналымына еніп, сары денешікте прогестерон өндірілуін ұзақ мерзім жоғары деңгейде сақтайды. Прогестерон фоллитропин мен лютропиннің өндірілуін тежеп, етеккір келуін болдырмайды. Бұл кезде миометрийдің жиырылғыштық қабілеті төмендейді, жатырда иммундық жауаптың тежелуі жүктіліктің сақталуына қолайлы жағдай туындатады. Ішке бала біткенде молекулалық массасы 6 кДа пептидтік гормон – релаксин түзілуі өте маңызды. Бұл гормон жүктілік кезінде жатырдың қимылдық әрекеттерін тежейді. Аналық жасушаға сперматозоидтың ену кезеңдерінің кезкелген тізбегі бұзылғанда ұрықтану болмайды.  перейти в каталог файлов | Образовательный портал Как узнать результаты егэ Стихи про летний лагерь 3агадки для детей |