Клиническая патофизиология 2010. Алматы 2010 Кіріспе
 Скачать 22.3 Mb.
| Образовательный портал Как узнать результаты егэ Стихи про летний лагерь 3агадки для детей |
Бұлшықеттердің қатты қажуы тым ауыр физикалық жүктемелердің (әбден шаршағанша жүріру, ұзақ тырыспа селкілдек ұстамасы ұстауы т.с.с.) нәтижесінде байқалады. Ол бұлшықеттерге ұзақ жеңіл жүктемелерге қарағанда қысқа қарқынды жүктемелер кездерінде тезірек дамиды. Жедел қатты қажу әдетте спортшылар тым ауыр жүктемелер орындағаннан кейін ілезде көрінеді. Оның ұзақтығы 2 сағатқа дейін созылады, бұл кезде бұлшықеттер сіресіп, олардың жиырылу күші азаяды және оларда ауыру сезімі пайда болады. Егер тым ауыр жүктеме қатты қажу басталғанша болса, онда бұлшықеттердің функциялық жағдайы тез арада қалпына келеді. Қатты қажу дамуына дейін созылған тым ауыр жүктеменің нәтижесінде митохондрийлардың (әсіресе шапшаң ет талшықтарында) үдемелі бүліністері, миофиламенттерде (миолиз және олардың өзара ажырап кетуі сияқты) бүліністік өзгерістері, гликоген мен креатинфосфаттың қайта түзілуі қатты баялауы, саркоплазмада детрит пайда болуы және оның аластануы бұзылуы, миобластардың пайда болуы байқалады. Ет жасушаларының айналасындағы көрші жасушалардың митоздық бөлінуі артып кетеді. Бұл кезде бүлінген бұлшықеттердің қалпына келуі отыз тәуліктен астам уақытты қажет етеді. Бұлшықеттердің сүлде ишемиясы жүрек қызметінің сүлде жеткіліксіздігі, гиподинамия, гиповолемия кездерінде, әсіресе олардың біріккен әсерлерінен байқалады. Бұлшықет тінінде қан ағымының және зат алмасулары ыдырау өнімдерінің одан аластануы шектелуі нәтижесінде ет талшықтары жиырылуына қажетті энергия түзілуі азаяды. Бұл кезде ет талшықтарының митохондрийларында креатинфосфокиназа ферментінің қатысуымен жүретін креатиннің фосфорлануы әлсірейді және креатинфосфаттың миофибрилдерге тасымалдануы төмендейді. Бұлшықет жиырылуы энергиямен толық қамтамасыз етілмеуінен ет тінінде гликогенолиз күшейіп, гликогеннің қоры азаяды. Бұлшықеттерде нәруыздардың ыдырауы артады, сүт қышқылы жиналады, ацидоз дамиды, фосфофруктокиназа мен креатинкиназа ферменттерінің белсенділігі төмендейді. Осыдан креатинфосфаттың жеткіліксіздігі дамиды, АДФ фосфорлануы азаяды және сарколемманың өткізгіштігі көтеріледі де жасуша ішінде кальций иондарының мөлшері көбейеді. Ол кальций тәуелді протеазалардың белсенділігін арттырып, миофибрилдердің ыдырауына әкеледі. Ет талшықтарында дистрофия дамуы олардың тіршілігін жойып, дәнекер тіндер өсуін туындатады. Бұлшықеттердің жіті ишемиясы артериалық тамырлардың эмболиясы немесе қанауды тоқтату үшін бұрау салу кездерінде байқлады. Бұл жағдайларда бұлшықеттердің бүліну дәрежесі олардағы қанайналым тоқтау ұзақтығынан байланысты. Ол екі сағатқа дейін тоқтағанда бұлшықет тінінде оттегінің үлестік қысымы қатты төмендейді, бос май қышқылдарының ыдыратылуы екі еседен астам әлсірейді, анаэробтық гликолиз артып, жасуша ішілік және сыртылық ацидоз дамиды. Бұлшықеттерде қанайналым тоқтағаннан кейін 1-1,5 сағаттан соң сүт қышқылының деңгейі 3-еседен астам көтеріледі. Ет нәруыздарының ыдырауы артып, аденозин өндірілуі мен оның жасушалар сыртына шығарылуы көбейеді. Ишемияға ұшыраған бұлшықеттерде кесек қуатты АТФ, креатинфосфат түзілуі азаяды. Сонымен бірге бұлшықеттерде катехоламиндердің деңгейі төмендейді, оларға жүйкелердің нәрленістік қызметі әлсірейді. Зат алмасуларының бұзылыстары нәтижесінде антиоксиданттық ферменттер түзілуі азаяды, жасушалар мембранасында липидтердің асқын тотықтары жинақталады. Содан кальций-тәуелді АТФаза т.б. тасымалдық ферменттердің белсенділігі төмендейді, мембраналардың, әсіресе сарколемманың, қайтымсыз бүліністері пайда болып, иондардың мембрана арқылы тасымалдануы бұзылады. Калий иондары жасушалардың сыртына шығарылып, олардың ішінде натрий мен хлор иондары жиналады, осмостық қысым көтеріліп, жасушалар ісінеді. Жасушалардың көлемі ұлғаюдан газдардың диффузиясына арақашықтық алшақтайды, жасушаға оттегі, заталмасу өнімдері, ферменттер жеткізілуі азаяды және бұлшықеттердің жиырылу қабілеті жоғалады. Бұл кезде, осындай заталмасулық және функциялық бұзылыстарға қарамай, бұлшықеттердің ультрақұрылымындағы өзгерістер шамалы ғана болады. Бұлшықетте қанайналым қайта қалпына келсе жасушаларда АТФ, креатинфосфат, гликоген және басқа энергия көздері толығынан қалпына келеді. Ишемияның қайтымды сатысында бүлінген бұлшықетте әрекеттік потенциалдың тарауы және ұзақтығы баяулайды, элктромиографияда (ЭМГ) сирек жиілікті толқындар басым болады, шеткері бағытталған эфференттік серпіндердің өткізілуі толығынан сақталып, мыйға бағытталған афференттік серпіндердің өткізілуі сұрыпталып бөгеледі. Осыдан бір бағытта (синергистік) және қарама-қарсы (антагонистік) әсерленетін бұлшықеттерді жүйкелендіретін жұлын орталықтары әрекеттерінің үйлесімі бұзылады. 7 сағаттан астам қанайналым болмауынан ет тінінде зат алмасуларының ауыр бұзылыстары, асқын тотығу үрдістерінің қатты артуы, эндогендік фосфолипаза ферментерінің әсерленуі, жасуша ішілік құрылымдардың бүлінуі және нәруыздардың ыдырауы байқалады. Қайтымсыз бүлінген ет талшықтарында қанайналым қайта дұрысталған жағдайда анаэробтық гликолиз одан сайын артады, ет талшықтарының тіршілігін жоюылуына келетін липидтердің асқын тотығуы қатты үдеп кетеді. Бұлшықеттердің тікелей бүліністері механикалық (жарақат, қысылу, созылу т.с.с.) ықпалдардан, химиялық бүліндіргіш заттардың (өт қышқылдары, майда еритін заттар – эфир, хлороформ, фторотан т.б.) әсерлерінен байқалады. Бұл бүліністер әсер еткен ықпалдың қарқынына, әсер ету ұзақтығына тікелей байланысты болады және ет талшықтарының әртүрлі құрамбөлшектеріне тарайды. Сарколемманың бүлінісі мембран арқылы Na+, K+ және Cl-иондарының белсенді және енжар тасымалдануы бұзылады, әректтік потенциал қалыптасуы мен оның Т-жүйесіне берілуі әлсірейді. Т-жүйесі қозбауынан саркоплазмалық торшалардың мембранасында электрлік поляризация пайда болмайды, олардан Са2+ иондары саркоплазмаға шығарылмайды. Содан саркоплазмада Са2+ аз болудан ет талшықтарының жиырылу қабілеті төмендейді. Митохондрийлардың бүліністері ерте дамиды. Олардың нәтижесінде макроэргиялық фосфор қосындыларының түзілуі азайып, энергияның тапшылығынан мембраналар арқылы иондардың белсенді тасымалдануы, бұлшықет тінінің жиырылу-босаңсу қызметтері бұзылады. Саркоплазмалық торшалардың бүлінісі липидтердің асқын тотықтары жиналып қалуымен, мембранада асқын тотықтық тесіктердің пайда болуымен, мембрананың липидтік қабаты мен Са2+- тәуелді АТФаза түйісетін аумақта нәруыздар мен липидтердің өзара әрекеттесуінің бұзылыстарымен және Са2+-ді байланыстыратын бөлікшелердің өзгерістерімен сипатталады. Мембрананың Са2+-иондарына енжар өткізгіштігі қатты көтеріледі және Са2+-тәуелді АТФазаның белсенділігі бәсеңсиді, саркоплазмада Са2+-иондарының мөлшері көбейеді. Осыдан ет талшықтары сіресіп жиырылып қалуы, Са2+-тәуелді протеазалардың белсенділігі көтерілуі, миолиз дамуы байқалады. Бұлшықеттің механикалық ықпалдардан жыртылып кетуінен кейін артына ет талшықтарының қалпына келу кезеңі болады. Тіректік мембрананың астында орналасқан ет талшықтарында миобластардың өндірілуі артып, олардың өсіп-өнуінен бұлшықеттің регенерациясы болады. Бұлшықеттердің иммундық бүліністері. Әртүрлі себептерден (некроз, миолиз) сарколемманың тосқауылдық қызметі бұзылып, оның өткізгіштігі артуынан миоциттердің нәруыздары (тропонин, тропомиозин т.б.) қанға түсуі аутоиммундық үрдістер дамуына әкеледі. Осыдан бұлшықеттерге қарсы аутоантиденелер пайда болуынан бұлшықеттерді бүлдіретін цитотоксиндік аллергиялық серпілістер дамиды. Бұлшықеттердің метаболизмдік бүліністері толық және жартылай ашығу кездерінде кесек қуатты фосфор қоспаларының түзілуі тапшылығынан жиі дамиды. Бұл кездерде негізінен гликолиздік-тотығулық талшықтар бүлінеді. Гликолиздік талшықтардың митохондрийларында май қышқылдары мен кетондық денелердің тотығу жолдары сақталғандықтан бұлар ашығуға біршама тұрақты болады. Бұлшықет талшықтарының жергілікті бүліністерімен Ценкер некрозы байланысты дамиды. Ет талшықтарының бүлінісіне жауап ретінде қатты жиырылу аумақтары пайда болады, протофибрилдер ыдырайды, саркоплазмалық торшалар мен Т-жүйесінің бөлікшелері бүлінеді. Осылардың нәтижесінде ет талшықтарында көпіршіктер пайда болады. Ценкер некрозы таралу аумағының көлеміне тікелей байланысты бұлшықеттің жиырылу қабілеті бұзылады. Организмде глюкокортикоидтардың тым артық өндірілуі немесе бұлшықет тінінде зат алмасуларына қажетті витаминдердің тапшылығы да, жоғарыда келтірілгендермен қатар, бұлшықеттер жүйесі бұзылыстарына әкеледі. Стероидтық миопатия глюкортикоидтарды көп мөлшерде егу арқылы ұзақ қабылдаудан немесе Иценко-Кушинг ауруы кездерінде организмде осы гормондардың деңгейі ұзақ көтерілуінен дамиды. Ет талшықтарына көп мөлшерде глюкокортикоидтар тым артық түсуінен олар арнайы рецепторлармен көптеп байланысады, ет талшықтары нәруыздары ыдырауын арттырып, олардың түзілуін кемітеді, миоциттердің ішіне Na+ иондары енуін күшейтіп, Na+/К+ арақатынасын көбейтеді. Содан шапшаң гликолиздік талшықтардың жартылай деполяризациясы дамиды, әрекеттік потенциалдың пайда болу межесі және шапшаң бұлшықет талшықтарының жиырылу күші төмендейді. Е авитамнозы кезінде миопатия дамиды. Оның даму негізінде ет талшықтарында Са2+-өзекшелері мен, Са2+-насостары әрекеттерінің және кальций алмасуының бұзылыстары маңызды орын алады. Бұл кезде саркоплазмалық торшалардың мембранасында липидтердің асқын тотықтары жиналады, мембрананың липидтерімен Са2+-АТФ-азаның түйісу аумағында нәруыздар мен липидтердің өзара әрекеттесуі бұзылады, Са2+-АТФ-азаның белсенділігі төмендейді. Содан саркоплазмалық торша мембраналары бөлшектерінің Са2+-иондарына өткізгіштігі қатты көтеріледі және саркоплазмада иондалған Са2+ мөлшері көбейеді. Осыдан Са2+-тәуелді протеазалардың белсенділігі артады, миофибрилдердің жирылу қабілеті бұзылады, миолиз дами бастайды, тропонинің мөлшері көбейеді. Ет талшықтарында митохондрийлар ісінеді, олардың тарақшалары бөлшектеледі, АДФ молекуласының фосфорлануы азаяды, электрондарды тасымалдайтын жүйенің қызметі бәсеңсиді. Осылардың нәтижесінде бұлшықеттерде дистрофия дамиды. Бұлшықеттердің туа біткен бүліністері Бұлшықеттердің жиырылу босаңсу тетіктеріне қажетті энергия қуаты алмасуының туа біткен бұзылыстары болуы ықтимал. Бұндай аурулар бұлшықеттердің әлсіздігімен, дерттік түрде тез қажуымен т.с.с. көрінетін олардың жиырылғыштық қабілеті бұзылыстарымен сипатталады. Креатинфосфокиназаның туа біткен ақауы анасының Х хромосомасындағы геннің қызметі өзгеруінен және ол ақаудың ішіндегі ұрыққа берілуінен дамиды. Бұл дерттің даму негізінде май қышқылдарының метаболизміне қажетті энергия тасымалдау қызметінің бұзылуы жатады және ол бұлшықеттерде әр түрлі дистрофиялар дамуымен көрінеді. Митохрийлар мен саркоплазмада болатын креатинфосфокиназаның ақауы нәтижесінде оның қатысуымен өтетін креатиннің фосфорлануы болмайды. Содан креатинфосфаттың ет талшықтары арасындағы кеңістіктерге тасымалдануы, одан АДФ молекуласына фосфор қышқылы ауысуы бұзылады, креатиннің ет талшықтары арасындағы кеңістіктерден митохондрийларғы тасымалдануы ауырлайды. Ет талшықтарында креатинфосфат пен АТФ молекуласының тапшылығы пайда болады, қан сұйығынан креатин бұлшықеттерде пайдаланылмай, несеппен көптеп шығарылады. Мембрана фосфолипидтері құрамының туа біткен бұзылыстары (туа бітен ет дистрофиясы) сарколеммада фосфатидилхолин азаюымен, керісінше, фосфатидилэтаноламин, сфингомиелин, инозитол- және серинфосфатидтер көбеюімен сипатталады. Осылармен бірге ацетилхолинэстераза белсенділігі 2-3 есе көтеріледі. баяу ет талшықтарының сарколеммасында көптеген тесіктер пайда болады. Сондықтан баяу бұлшықеттерде шапшаң талшықтарға қарағанда ауыр дерттік өзгерістер дамиды. Бүлінген бұлшықеттердің сарколеммасының сыртқы беттерінде қан қылтамырлары көбейеді. Сонымен қатар бүлінген ет талшықтары қалыпты жағдайда болмайтын эндоцитоздық қасиет қабылдайды. Ол лизосомалық жүйемен тығыз байланысты болады. Бұндай ет талшықтарында жекелеген жиырылу даму уақыты, оның жартылай босаңсу және толық жиырылу аралық кезеңі ұзарады. Жиырылу қызметінің бұзылуы ет талшықтарында әрекеттік потенциал қалыптасуы бұзылуымен және оның ауытқу мөлшері (амплитудасы) төмендеуімен қабаттасады. Бүлінген бұлшықеттерден мыйға бағытталатын серпіндер сақталып қалады және ет талшықтарының денервацияға жауабы қалыпты бұлшықеттердегідей болады. Сонымен туа біткен бұлшықет дистрофиясы кездерінде афференттік және эфференттік жүйелердің елеулі бұзылыстары байқалмайды. Дюшеннің жалған гипертрофиялық үдемелі миопатиясы анасының Х хромосомасымен тек ұлдарында дерттік ген бәсеңкі жолмен берілуінен дамитын біріншілік миопатия. Науқас балалардың ет талшықтарында дистрофин нәруызының түзілуі болмайды. Содан сарколеммада құрылымдық, функциялық және ферменттік ауытқулар пайда болады. Бүлінген ет талшықтарында анаэробтық гликолиз ферменттерінің белсенділігі төмендейді және бұлшықет нәруыздарына аминқышқылдарының (тирозин т.б.) енуі артуы изоцитратдегидрогеназа ферментінің белсенділігі көтерілуімен қабаттасады. Дерттің бастапқы сатысында сарколемманың шағын бөліктерінің жартылай бүліністері байқалады. Артынан бұлшықеттердің шамалы әлсіздігі дамуымен және ет талшықтарының құрылымы мен функциясы біртіндеп қалпына оралады. Кейінгі сатысында ет талшықтарында сарколемманың ауыр бүліністерімен, Zдискілерінің еруімен және митохондрийлардың ыдырауымен қабаттасатын бөлікшелік некроздар пайда болады. Бүлінген мембраналардың өткізгіштігі қатты көтерілуден миоциттердің ферменттері тінаралық сұйыққа, артынан қанға шығарылады. Фагоциттелген тіршілігін жоғалтқан талшықтардың қапшықтарында коллаген жиналады, миобласт тәрізді жасушалар өсіп өнеді. Осыдан бұлшықеттердің зақымданған бөліктерінде жалған гипертрофия дамиды. Миотония адамның тегіне байланысты сарколемманың функциялық және құрылымдық бүліністерімен сипатталатын бұлшықеттердің тұқымға тарайтын ауруы. Бұл кезде бұлшықеттердің қозымдылығы азаяды, ерікті рефлекстік жиырылудан кейін еттің босаңсуы баяулайды. Бүлінген ет талшықтары мембранасының хлорға өткізгіштігі азаяды, натрий мен калийге өткізгіштігі ұлғаяды. Ет талшықтарының жиырылуы қысқа мерзімді, жоғары жиіліктегі электр серпіндері топтамасының әсерінен болады. Ет талшықтарының жиырылулары амплитудасы мен жиілігі төмендеумен көрінетін оң үшкір толқындардан немесе үш фазалы толқындардан тұрады. Миотония кезінде қимылдық жүйке талшықтары арқылы электр серпіндерінің өткізілу жылдамдылығы азаяды, бүлінген бұлшықеттерде қимылдық бірліктердің саны азаяды. Бірақ сарколеммада холинорецепторлардың орналасу тығыздығы қалыпты деңгейде сақталады. Бұлшықеттердің жүйкелік бүліністері қимылдық жүйке талшықтары қысылып қалғанында, кесілгенінде немесе жарақаттан үзілгенінде, мый мен жұлын орталықтарының ишемиядан, нейротроптық улармен немесе вирустармен зақымдануынан мотонейрондардың тіршілігін жоғалтқанында байқалады. Қимылдық нейрондардың немесе олардың аксондарының кезкелген бүліністерінде аксоплазмалық тасымалдану тоқталады, жүйкелік-еттік синапстар арқылы нейромедиаторлар мен трофогендер өтпеуінен, бұлшықеттерге жүйкелердің функциялық және нәрленістік әсері болмайды. Осындай жағдайды жүйкесізденулік немесе денервациялық синдром дейді. Бұл кезде шапшаң және баяу бұлшықеттердің жиырылуы әлсірейді және баяулайды, олардың арасында қалыпты жағдайда болатын ферменттік айырмашылықтар жоғалады. Жүйкесізденген бұлшықеттерде ет талшықтарының көлемі, дара жиырылулардың амплитудасы кішірейеді, әрекеттік потенциалдың деңгейі және оның сарколемма арқылы тарауы азаяды. Артынан жүйке талшықтарының ыдырауы, ақырғы табақшалардың бөлшектелуі болады. Осыдан бастап бұлшықеттің жүйкесіздену тетіктері қосылады. Шапшаң гликолиздік ет талшықтарында аэробтық тотығуға қатысатын ферменттердің түзілуі тежелуден шығып кетеді. Содан анаэробтық гликолиздің бәсеңсуімен бір мезгілде тіндік тыныс және оттегіге мұқтаждық артып кетеді. Бұл кезеңде фосфорлық қосындылардың жаңаруы тездейді, креатинфосфаттың ыдырауы азаяды, холинацилтрансферазаның белсенділігі төмендейдіацетилхолин түзілуі азаяды, жалған холинэстеразаның белсенділігі артады. Тыныштық жағдайда ет талшықтарының калий иондарына өткізгіштігі көтеріледі, қалыпты натрий өзешелерінің саны азаяды, шабан натрий өзекшелері пайда болады. Na+-K+-АТФазаның сырттан енгізілген ацетилхолинге сезімталдығы қатты көтеріледі, өз бетінше жыпылықтайтын әрекеттік потенциал пайда болады. Жүйкесіздену кезінде ферменттер түзілуі артуымен қатар саркоплазмалық торшаларда полипептидтк және олигопептидтік тізбектердің түзілуі көбейеді, Гөлдж аппаратында холинорецепторлардың түзілуі және жинақталуы күшейеді. Бұл рецепторлар артына саркплазмаға тасымалданып, сарколемманың құрамына енеді. Холинрецепторлар синапстардан тыс көптеп орналасуынан ет талшықтарының сезімталдығы тым көтеріліп кетеді. Ет талшықтары, саркоплазмада ацетилхолиннің мөлшері қатты азаюына қарамай, организмнің сұйықтарында айналып жүрген ацетилхолиннің аз мөлшерлеріне жауап қайтара бастайды. Бұндай әдеттен тыс сезімталдық холинорецепторлардың лизосомаларда ыдыратылуы бұзылуына байланысты болуы ықтимал. Ет талшықтарында РНК мен нәруыздар түзілуі азаюы 40 тәуліктің ішінде атрофия дамуына әкеледі. Денервация кезінде тотығулық баяу ет талшықтарында үшкарбон қышқылы оралымының негізгі ферменттерінің, цитохромоксидазаның белсенділігі төмендейді, тотығулық фосфорлану, май қышқылдарының тотығуы қатты әлсірейді. Осымен бірге глюкоза-6-фосфатдегидрогеназа, каталаза ферменттерінің белсенділігі көтеріледі, макроэргиялық (АТФ, КрФ т.б.) түзілуі азаяды, анаэробтық гликолиз артады. Жүйкесізденген ет талшықтарында протеазалардың белсенділігі күшейеді, нәруыздардың ыдырауы артып, олардың деңгейі азаяды. Осыдан актин мен миозиннің құрылымында өзгерістер пайда болады, миозиннің жеңіл тізбектері сұрыпталып азаяды. Жүйкесізденген ет талшықтарында, нәруыздардың жалпы мөлшері азайғанына қарамай, миоциттердің саркоплазмасының шеттерінде бос рибосомалар мен түйіршіктелмеген торшалар жинақталады. Олар Гөлдж аппаратынан көптеген холинорецепторлардың синапстардан тыс аумақтарға тасымалдануына қолайлы жағдай жасайды. Содан холинорецепторлардың бұндай синапстан тыс тығыз орналасуы қанмен айналып жүрген ацетилхолинге ет талшықтарының сезімталдығын көтереді. Жүйкесізденген ет талшықтарының атрофиясы жүйке талшықтары үзілгеннен кейін 100-120 тәулік аралығында дамиды. Бұл кезде атрофия дамуымен қатар бұлшықетте нөкер-жасушалардың көлемі ұлғаяды. Олар 2-3 аптадан кейін жетілмеген ет талшықтарын қалыптастырады. Егер бұлшықеттің денервациясы жұлынның тек алдыңғы түбіршегі оқшауланып бүлінуінен болса, онда жүйкелік серпіндерді мыйға бағыттайтын сезімтал афференттік жүйе сақталып қалады және ол өзінің функциялық қасиетін өзгертеді. Денервациялық синдром дамуына қарай сезімтал мембрананың Na+ иондарына өткізгіштігі артады, созып керуге ет талшықтарының сезімталдығы көтеріледі. Сонымен қатар жүйкесізденген ет талшықтарында сезімтал жүйке аяқшаларының өз бетінше электр белсенділігі күшейеді.  перейти в каталог файлов | Образовательный портал Как узнать результаты егэ Стихи про летний лагерь 3агадки для детей |